ឥន្ទ្រិយ

Noun controlling principle; sensation, feeling, sense (i.e. related to the five senses)

Noun anything which is of vital importance (e.g. life, health, generosity, meditation, etc.)

Noun independence, freedom, liberty; power, authority, influence; physical strength, physical force; understanding, wisdom, knowledge, thought, intelligence; size, magnitude; power, authority, rank, position

Noun self, body

Noun functions, duties, responsibilities

Noun feeling, sense (related to the 5 senses)

Noun attributes of Indra: freedom, independence; body, strength, power; mind, wisdom, knowledge

សំ. បា.ភាវៈជាធំ, ឥស្សរភាព; អានុភាព, អំណាច; គុណានុភាពឬគុណសម្បត្តិរបស់ព្រះឥន្ទ្រឬដែលជាប់ទាក់ទងអំពីព្រះឥន្ទ្រកម; រូបកាយ; កម្លាំង, កម្លាំងកាយ; សេចក្ដីដឹង, ប្រាជ្ញា; អារម្មណ៍; មុខការ, នាទី; អាយតនៈខាងក្នុង, ប្រសាទឬប្រសាទរូប : សង្រួមឥន្ទ្រិយ ប្រុងប្រយ័ត្នអាយតនៈខាងក្នុងមានភ្នែកជាដើម។ ឥន្ទ្រិយ សព្ទនេះមានន័យច្រើនយ៉ាងណាស់, ព. ពុ. ប្រាប់ថាអ្វីដែលជាធំតាមមុខតាមនាទីរបស់ខ្លួនឬដែលមានបែបភាពផ្សេងដោយឡែកហៅថា ឥន្ទ្រិយ, ដូចជា ភ្នែក ហៅ ចក្ខុន្ទ្រិយ; ត្រចៀក ហៅ សោតិន្ទ្រិយ; ច្រមុះ ហៅ ឃានិន្ទ្រិយ; អណ្ដាត ហៅ ជីវ្ហិន្ទ្រិយ; កាយ ហៅ កាយិន្ទ្រិទិយ; មនោ ឬ ចិត្ត ហៅ មនិន្ទ្រិយ (ព្រោះអាយតនៈខាងក្នុងទាំង ៦ នេះជាធំក្នុងការទទួលអារម្មណ៍តាមនាទីរបស់ខ្លួន ជាជំនួសគ្នាពុំបាន) ។ ស្ត្រី ហៅ ឥត្ថិន្ទ្រិយ; បុរស ហៅ បុរិសិន្ទ្រិយ (ព្រោះជាធំដោយមានបែបភាពទីទៃពីគ្នា) ។ ជីវិត ហៅ ជីវិតិន្ទ្រិយ (ព្រោះជីវិតជាធម្មជាតធំមួយយ៉ាងរបស់សត្វលោក) ។ សេចក្ដីសុខ ហៅ សុខិន្ទ្រិយ; សេចក្ដីទុក្ខ ហៅ ទុក្ខិន្ទ្រិយ; សោមនស្ស ហៅ សោមនស្សិន្ទ្រិយ; ទោមនស្ស ហៅ ទោមនស្សិន្ទ្រិយ; ឧបេក្ខា ហៅ ឧបេក្ខិន្ទ្រិយ (ព្រោះធម្មជាតទាំងនេះ សុទ្ធតែមាននាទីជាធំដោយឡែកពីគ្នា) ។ សទ្ធា ហៅ សទ្ធិន្ទ្រិយ; វីរិយៈ :ហៅ វីរិយិន្ទ្រិយ; សតិ ហៅ សតិន្ទ្រិយ; សមាធិ ហៅ សមាធិន្ទ្រិយ; បញ្ញា ហៅ បញ្ញិន្ទ្រិយ (ព្រោះធម៌ទាំងនេះសុទ្ធតែមាននាទីទីទៃពីគ្នា) ។ល។ បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ សរសេរជា ឥន្ទ្រិយ អ. ថ. អិន ឬ អ៊ិន-ទ្រិយៈ, ដូចជា ឥន្ទ្រិយ គោចរ ដំណើរ, ខេត្តនៃអារម្មណ៍ឬនៃការដឹង ។ ឥន្ទ្រិយាង្គ ឬ អង្គេន្ទ្រិយ អង្គនៃឥន្ទ្រិយឬឥន្ទ្រិយដែលចែកជាពួក, មាន ៣ យ៉ាងគឺ ភ្នែក, ត្រចៀក, ច្រមុះ, អណ្ដាត, ស្បែក ហៅ ជ្ញានេន្ទ្រិយ (< ជ្ញាន “ការដឹង” + ឥន្ទ្រិយ “ភាវៈជាធំ”) ; ក, ដៃ, ជើង, វច្ចមគ្គ, បស្សាវមគ្គ ហៅ កម៌េន្រ្ទិយ (< កម៌ “កិច្ចការ, ការងារ” + ឥន្ទ្រិយ) ; ចិត្ត ហៅ អន្តរេន្ទ្រិយ (< អន្តរ “វិញ្ញាណ” + ឥន្ទ្រិយ) ; រួមជាអង្គនៃឥន្ទ្រិយ ៣ យ៉ាងឬប្រភេទនៃឥន្ទ្រិយ ១១ យ៉ាង (តាមលទ្ធិព្រាហ្មណិក) ។ ឥន្ទ្រិយសង្វរ ឬ –សំវរៈ (–សង់-វ៉ ឬ –ស័ង-វ៉ៈរ៉ៈ) ការសង្រួមឥន្ទ្រិយ គឺការប្រុងប្រយ័ត្នអាយតនៈខាងក្នុងទាំង៦ មានភ្នែកជាដើម ។ ឥន្ទ្រិយសំវរសីល (–ស័ង-វ៉ៈរ៉ៈសិល) សីលដែលបរិសុទ្ធព្រោះការប្រុងប្រយ័ត្នអាយតនៈខាងក្នុង (ម. ព. ចតុប្បារិ-សុទ្ធិសីល ផង) ។ល។ ព. កា. សរសេរជា ឥន្ទ្រីយ៍ ដើម្បីឲ្យស្រួលអានក៏បាន, ជាកាព្យថា : សង្រួមឥន្ទ្រីយ៍ ពាក្យចាស់អំពី បុរាណហៅថា ស្រគត់ឥន្ទ្រីយ៍ ជាទីជ្រះថ្លា ទោះបីជនណា ក៏តែងពេញចិត្ត ។ សង្រួមឥន្ទ្រីយ៍ តាជីដូនជី និងបព្វជិត ស្រគត់ស្រគំ សមរម្យមែនពិត ចេញចរឆ្ងាយជិត គេរែងគោរព ។